शिव खनाल ‘जीवम’ – झर २ पङ्तिको काव्यिक विधा हो । मिति २०७७ जेठ ३ गते प्रवर्तन भएको झरका दर्जनौं लेख, १० औं हजार रचनाको भण्डारले नेपाली साहित्य भरिलो बनिसकेको छ । दुई पङ्तिको रचना भएपनि संरचनागत विविधताले गर्दा यो यति छिटो फुल्न फल्न सकेको भन्न सकिन्छ ।
संरचनागत रूपमा झरका धेरै प्रकारका हुन्छन् :
१. अन्त्यानुप्रास भएको तर दुई पङ्तिमा समान अक्षर नभएको झर । जस्तै-
देशमा घाउ लागेको छ
नेतामा कुर्सीको भोक जागेको छ ।
निरू गौतम, मोरङ्ग
२. अन्त्यानुप्रास भएको र दुई पङ्तिमा समान अक्षर भएको झर । जस्तै-
अक्षोभ्य नेता राजनीतिको भेल
जुन पार्टी आए नि स्वार्थको खेल ।
मनिष कुमार शर्मा, समित, ठिमी, भक्तपुर
३. अन्त्य अनुप्रास नभएको झर :
बाछिटा, हाईकु, उदक, साईनो लगायतका लघुविधाहरुमा अन्त्यानुप्रास अनिवार्य गरिएको छैन । यही शैलीमा गहन अभिव्यक्ति दिने अन्त्यानुप्रास नभएका झर रचना गर्न सकिन्छ । जस्तै-
अर्धमुर्छित इच्छा,
सपनामा शिखर आरोहण !
आर्त अकुलीन, कैलाली
४. छन्दमा झर :
दुई पङ्तिको कविताको रूपमा झरलाई छन्दमा समेत लेखिएको छ । तर यी झरलाई मौलिक संरचनाको रूपमा लिईदैन ।
(छन्द : शार्दूलविक्रीडित )
मैले हेर्छु चकोर झैँ नभतिरै चम्की रहेकी तिमी,
मैले भिज्दछु चातकैसरि भई बर्सी रहेकी तिमी ।।
शेष पौडेल, काठमाडौँ
५. मुक्तक शैलीको झर:
शास्त्रीय रुपमा कविता दुई प्रकारले लेख्न सकिन्छ । छन्द र मुक्तक । झरलाई २ पङ्तिको मुक्तकको रूपमा लिईएको छ । यहीँ शैलीमा लेखिएको झर तल प्रस्तुत् गरिएको छ ।
सपनासँग साइनो गाँसेर हुन्न जिन्दगीमा
अवसर छोप्न नसक्ने रुन्छ जिन्दगीमा ।
जनार्दन अधिकारी धड्कन, काठमाडौं
६. उक्ति शैलीको झर :
गहन जीवन दर्शन बोकेका उक्ति शैलीका पनि केही मात्रामा झर लेखिएका छन् । उक्ति शैलीको झरले तुलनात्मक रूपमा कम काव्यात्मक स्वरुप बोक्ने देखिएकोले यस शैलीको झर लेख्न प्रोत्साहन गरिदैन । तर अग्रज स्रष्टाले यही शैलीमा लेखेर झरलाई उचाई प्रदान गर्नुभएको छ । जस्तै-
आँखा उघारेर हेर,
पत्थरमा ईश्वर देखिन्छ !
जीवन पानी, स्याङ्जा, हाल काठमाडौं
७. उखानटुक्का शैलीको झर :
उखान टुक्का झरमा पर्दैनन् । तर त्यही शैलीमा लेखिने काव्यात्मक रचना झर बन्न सक्छन् । जस्तै-
सर्प जस्तो विषालु
सबैलाई डस्ने भावना !
शिव खनाल जीवम
८. सरल झर :
झर अभिधा, लक्षणा र व्यान्जना शैलीमा लेख्न सकिन्छ । त्यसमा पनि सरल संरचनात्मक बनोट तर गहन सन्देश दिने काव्यात्मक अभिव्यक्ति झर बन्न सक्छन् । जस्तै-
न्याय निलेछ
कालो कोटले ।
नारायण खनाल निलम, अर्घाखाँची ।
९. कृमुक झर :
खासगरी सुक्ष्म विधामा अन्त्यमा क्रियापद भए रचना अलिक सुन्दर हुँदैन । यस्ता रचना क्रियामुक्त भए सुन्दर र गहन हुन्छन् । जस्तै-
पारिजातको फुल
बास्ना चारैतिर ।
लक्ष्मी बस्याल, बर्दिया
१०. बिम्ब प्रतिबिम्बित झर :
यस्तो झरमा एउटा बिम्बलाई प्रष्ट पार्न दृष्टात्मक प्रतिबिम्बको प्रयोग गरिन्छ । जस्तै –
साैभाग्य
गरिबीमा बैदेशिक यात्रा ।
सविता केसी, बझाङ
…..
