विज्ञानले जीवनको अर्थबारे के पत्ता लगाएको छ ? हाम्रो अस्तित्वको रहस्य के हो ?

मानिसले हजारौँ वर्षदेखि एउटा प्रश्न सोध्दै आएको छ—“हामी किन छौँ?” र “जीवनको सुरुवात कसरी भयो?”। धर्म, दर्शन र आध्यात्मिकताले आ-आफ्नो उत्तर दिएका छन्। तर विज्ञानले भने विश्वास होइन, प्रमाण र अनुसन्धानका आधारमा उत्तर खोज्ने प्रयास गरेको छ। विज्ञानले धेरै कुरा पत्ता लगाइसकेको छ, तर केही रहस्य अझै खुल्न बाँकी छन्।

जीवनको सुरुवात कसरी भयो?

वैज्ञानिकहरूको सबैभन्दा स्वीकार्य धारणा “एबायोजेनेसिस (Abiogenesis)” हो। यसको अर्थ, कुनै समय निर्जीव रासायनिक पदार्थहरूबाट क्रमशः जीवित प्रणालीहरूको विकास भयो।

झण्डै ४.५४ अर्ब वर्षअघि पृथ्वी बनेको थियो। त्यसपछि पृथ्वी चिसिँदै गयो, समुद्र बने, र पानी, कार्बन डाइअक्साइड, मिथेन, अमोनिया जस्ता साधारण अणुहरू बिजुली, सूर्यको पराबैंगनी किरण, ज्वालामुखी र समुद्रको गहिराइमा रहेको तापीय ऊर्जाको प्रभावमा जटिल जैविक अणुहरूमा रूपान्तरण हुन थाले। तीमध्ये केही अणुहरूले आफैँलाई प्रतिलिपि बनाउन सक्ने क्षमता विकास गरे। यही प्रक्रियाबाट क्रमशः पहिलो जीवित कोशिकाको विकास भएको हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको धारणा छ।

अहिलेसम्म कसैले प्रयोगशालामा शून्यबाट जीवन सिर्जना गर्न सकेको छैन। तर जीवनका आधारभूत अणुहरू प्राकृतिक रूपमा बन्न सक्छन् भन्ने प्रमाण भने पर्याप्त भेटिएका छन्।

हामी सबै एउटै पुर्खाका सन्तान हौँ

आज पृथ्वीमा रहेका सबै जीव—ब्याक्टेरिया, रुखबिरुवा, माछा, चराचुरुङ्गी, जनावर र मानिस—बीच आश्चर्यजनक समानता छ। सबैले एउटै प्रकारको DNA प्रयोग गर्छन्।

वैज्ञानिकहरूले यसलाई “लास्ट युनिभर्सल कमन एन्सेस्टर (LUCA)” अर्थात् “सबै जीवहरूको साझा पुर्खा” भन्ने गर्छन्। करिब ३.५ देखि ४ अर्ब वर्षअघि बाँचेको कुनै आदिम जीवबाट आजका सम्पूर्ण जीवहरूको विकास भएको मानिन्छ।

यसको अर्थ, आज संसारका सबै जीव एक विशाल जैविक परिवारका सदस्य हुन्।

मानिस किन विशेष छ?

मानिस पनि विकासवाद (Evolution) को परिणाम हो। हाम्रो DNA को करिब ९८–९९ प्रतिशत भाग चिम्पान्जीसँग मिल्छ।

तर मानिसलाई विशेष बनाउने कुरा केवल शरीर होइन। भाषा, कल्पना, विज्ञान, कला, संस्कृति, नैतिक सोच, भविष्यको योजना बनाउने क्षमता र आफ्नै अस्तित्वमाथि प्रश्न गर्ने चेतना मानिसको सबैभन्दा ठूलो विशेषता हो।

चेतना कहाँबाट आयो?

यो विज्ञानको सबैभन्दा ठूलो रहस्यमध्ये एक हो।

हाम्रो मस्तिष्कमा करिब ८६ अर्ब न्युरोन छन्। यी न्युरोनहरूले विद्युतीय र रासायनिक संकेत आदानप्रदान गर्छन्। मस्तिष्कको कुनै भागमा चोट लाग्दा स्मरणशक्ति, व्यक्तित्व वा निर्णय क्षमता परिवर्तन हुन सक्छ भन्ने कुरा वैज्ञानिकहरूले प्रमाणित गरिसकेका छन्।

तर एउटा प्रश्न अझै खुला छ—किन यी जैविक प्रक्रियाले “म” भन्ने अनुभूति जन्माउँछन्? अर्थात् चेतना वास्तवमा के हो भन्ने विषयमा विज्ञानसँग अझै पूर्ण उत्तर छैन।

के विकासवादको कुनै अन्तिम लक्ष्य छ?

विज्ञानका अनुसार छैन।

विकासवाद कुनै निश्चित गन्तव्यतर्फ अघि बढ्दैन। वातावरणअनुसार राम्रोसँग बाँच्न र सन्तान उत्पादन गर्न सक्ने जीवहरू क्रमशः टिकिरहन्छन्। मानिस विकासको अन्तिम लक्ष्य होइन, बरु करोडौँ सम्भावनाहरूमध्ये एउटा परिणाम मात्र हो।

हामी वास्तवमै “ताराका सन्तान” हौँ

यो विज्ञानको सबैभन्दा रोचक खोजमध्ये एक हो।

हाम्रो शरीरमा रहेको कार्बन, अक्सिजन, फलाम, क्याल्सियमजस्ता अधिकांश तत्वहरू कुनै समय विशाल ताराहरूको भित्री भागमा बनेका थिए। ती तारा विस्फोट (सुपरनोभा) हुँदा ती तत्व अन्तरिक्षभरि फैलिएका थिए। पछि तिनै पदार्थबाट सूर्य, पृथ्वी र अन्ततः हामी बनेका हौँ।

अर्थात् हाम्रो शरीरका अधिकांश परमाणुहरू अरबौँ वर्षअघि ताराहरूको गर्भमा जन्मिएका हुन्। यस अर्थमा हामी साँच्चै “ताराको धुलो” बाट बनेका जीव हौँ।

के विज्ञानले जीवनको अर्थ पत्ता लगायो?

यस प्रश्नको उत्तर अहिलेसम्म छैन।

विज्ञानले “जीवन कसरी सुरु भयो?”, “जीवहरू कसरी विकसित भए?”, “ब्रह्माण्ड कसरी बनेको हुन सक्छ?” जस्ता प्रश्नहरूको प्रमाणमा आधारित उत्तर खोज्छ।

तर “हामी किन अस्तित्वमा छौँ?”, “जीवनको अन्तिम उद्देश्य के हो?” वा “ब्रह्माण्डको कुनै योजना छ कि छैन?” जस्ता प्रश्नहरू प्रयोगशालामा परीक्षण गर्न सकिँदैन। त्यसैले यी प्रश्नहरू दर्शन, धर्म, आध्यात्मिकता र व्यक्तिगत विश्वासको क्षेत्रमा पर्छन्।

अन्तिम निष्कर्ष

विज्ञानले आजसम्म देखाएको सबैभन्दा ठूलो सत्य यो हो कि हामी प्रकृतिबाट अलग होइनौँ, प्रकृतिकै निरन्तर विकासको हिस्सा हौँ। हाम्रो शरीरका परमाणुहरू ताराहरूबाट आएका हुन्, हाम्रो DNA पृथ्वीका सबै जीवहरूसँग जोडिएको छ, र हामी चार अर्ब वर्षभन्दा लामो जीवन यात्राको एउटा नवीन अध्याय हौँ।

सायद विज्ञानले जीवनको अन्तिम अर्थ दिएको छैन। तर यसले एउटा अद्भुत सत्य अवश्य देखाएको छ—ब्रह्माण्ड आफैँले आफ्नो इतिहास बुझ्न सक्ने चेतनाको रूप हामीभित्र विकास गरेको छ। हामी केवल ब्रह्माण्डमा बाँचिरहेका प्राणी मात्र होइनौँ; हामी त्यही ब्रह्माण्डको एउटा अंश हौँ, जसले आफ्नै उत्पत्ति र अस्तित्वबारे प्रश्न सोध्न थालेको छ। यही तथ्य आफैंमा अत्यन्त आश्चर्यजनक र प्रेरणादायी छ।