अमेरिकी नौसेनाको कारबाहीमा तीन भारतीय नाविकको मृत्यु भएपछि भारत–अमेरिका सम्बन्धबारे नयाँ बहस सुरु भएको छ। विश्व राजनीतिमा पछिल्ला दुई दशकदेखि नजिकिँदै आएका यी दुई देशबीचको सम्बन्धलाई सामान्य घटनाले असर पार्दैन भन्ने विश्वास गरिए पनि नागरिकको ज्यान जाने गरी भएको घटनाले कूटनीतिक संवेदनशीलता भने अवश्य बढाएको छ। विशेष गरी घटनापछि अमेरिकी विदेश मन्त्रालयले जारी गरेको वक्तव्यले भारतमा असन्तुष्टि र आक्रोश बढाएको देखिन्छ।
भारतले अमेरिकासँग कडा विरोध जनाएको छ भने भारतीय विदेशमन्त्री एस. जयशंकरले यस्तो घातक कारबाही कुनै पनि हिसाबले जायज हुन नसक्ने स्पष्ट बताएका छन्। तर अमेरिकी पक्षबाट तत्काल सहानुभूति, क्षमायाचना वा जिम्मेवारी स्वीकार गर्ने संकेत नआएपछि भारतीय राजनीतिक वृत्तमा प्रश्न उठ्न थालेको छ। विपक्षी दलहरूले यसलाई भारतको राष्ट्रिय सम्मानसँग जोडेर हेर्न थालेका छन्।
यद्यपि, भारत र अमेरिका बीचको सम्बन्ध कुनै एक घटनामा आधारित सम्बन्ध होइन। रक्षा, व्यापार, प्रविधि, ऊर्जा, अन्तरिक्ष अनुसन्धान तथा हिन्द–प्रशान्त क्षेत्रको रणनीतिक साझेदारी जस्ता धेरै विषयहरूले दुई देशलाई एकअर्काको नजिक ल्याएका छन्। चीनको बढ्दो प्रभावलाई सन्तुलनमा राख्ने साझा रणनीतिक आवश्यकता पनि दुवै देशलाई सहकार्य गर्न बाध्य बनाउने महत्वपूर्ण कारक हो।
यस घटनाले तत्कालका लागि कूटनीतिक तनाव बढाउन सक्छ। भारतीय संसद, सञ्चारमाध्यम र जनमतबाट सरकारमाथि अमेरिकासँग थप स्पष्ट जवाफ माग्ने दबाब बढ्न सक्छ। यदि अमेरिकी प्रशासनले घटनाबारे थप स्पष्टीकरण वा मानवीय संवेदना व्यक्त गरेन भने भारतमा अमेरिकाप्रति आलोचनात्मक धारणा अझ बलियो बन्न सक्छ।
अर्कोतर्फ, अमेरिकाले पनि भारतलाई आफ्नो दीर्घकालीन रणनीतिक साझेदारको रूपमा हेर्दै आएको छ। त्यसैले वासिङ्टनले यो विवादलाई अनावश्यक रूपमा बढ्न नदिने प्रयास गर्ने सम्भावना धेरै छ। कूटनीतिक इतिहास हेर्दा यस्ता घटनापछि पर्दा पछाडि हुने संवाद, स्पष्टीकरण र समन्वयले सम्बन्धलाई पुनः सामान्य बनाउने गरेका छन्।
यो घटनाले भारतलाई एउटा महत्वपूर्ण पाठ पनि दिएको छ। विश्व राजनीतिमा स्थायी मित्रता भन्दा पनि स्थायी राष्ट्रिय हित महत्वपूर्ण हुने तथ्य फेरि एकपटक उजागर भएको छ। अमेरिका, रुस, चीन वा अन्य कुनै पनि शक्ति राष्ट्रले अन्ततः आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई नै प्राथमिकता दिन्छन्। त्यसैले भारतले पनि भावनात्मक सम्बन्धभन्दा राष्ट्रिय सुरक्षालाई केन्द्रमा राखेर कूटनीतिक रणनीति तय गर्नुपर्ने देखिन्छ।
भारतीय विपक्षी नेताहरूले उठाएको अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न भनेको भारतीय नागरिकको सुरक्षासँग सम्बन्धित छ। खाडी क्षेत्रमा हजारौँ भारतीय नाविक र लाखौँ भारतीय कामदार कार्यरत छन्। यदि सैन्य तनाव बढ्दै गयो भने उनीहरूको सुरक्षा भारत सरकारका लागि ठूलो चुनौती बन्न सक्छ। त्यसैले भारतले आफ्ना नागरिकको सुरक्षालाई प्राथमिकतामा राखेर अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा सक्रिय पहल गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।
यद्यपि, आर्थिक पक्षबाट हेर्दा भारत र अमेरिकाबीचको सम्बन्ध कमजोर हुने सम्भावना कम छ। अमेरिकामा भारतीय मूलका प्रभावशाली समुदाय, अरबौँ डलरको व्यापारिक कारोबार तथा प्रविधि क्षेत्रमा रहेको सहकार्यले सम्बन्धलाई मजबुत आधार प्रदान गरेको छ। एउटा विवादले यी सबै संरचनालाई तत्काल भत्काउने सम्भावना न्यून देखिन्छ।
भविष्यमा सम्बन्धको दिशा अमेरिकी प्रशासनको आगामी कदममा धेरै हदसम्म निर्भर रहनेछ। यदि वासिङ्टनले घटनाको निष्पक्ष छानबिन, पीडित परिवारप्रति सहानुभूति र आवश्यक क्षतिपूर्तिको व्यवस्था गर्छ भने तनाव कम हुन सक्छ। तर यदि अमेरिकाले केवल आफ्नो सैन्य नीति र आदेशलाई मात्रै प्राथमिकता दिइरह्यो भने भारतभित्र अमेरिकाप्रति अविश्वासको भावना बढ्न सक्छ।
समग्रमा हेर्दा यो घटना भारत–अमेरिका सम्बन्ध टुट्ने संकेतभन्दा पनि सम्बन्धको वास्तविक स्वरूप परीक्षण हुने अवसरको रूपमा देखिन्छ। दुई देशबीच रणनीतिक आवश्यकता अझै बलियो छ, तर मित्रताको दाबीलाई विश्वासयोग्य बनाउन परस्पर सम्मान, संवेदनशीलता र नागरिक जीवनप्रतिको जिम्मेवारी पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। आगामी दिनमा दुवै देशले यो घटनालाई कसरी व्यवस्थापन गर्छन्, त्यसैले भारत–अमेरिका सम्बन्धको नयाँ अध्याय निर्धारण गर्नेछ।
