पाकिस्तानमा अमेरिका–ईरान वार्ता सहमतिविना समाप्त

पाकिस्तानको इस्लामाबादमा अमेरिका र ईरानबीच भएको उच्चस्तरीय वार्ता प्रमुख विवादका विषयमा सहमति जुट्न नसक्दा सम्झौताविना समाप्त भएको छ। अमेरिकी उपराष्ट्रपति J. D. Vance ले आइतबार बिहान पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै २१ घण्टा लामो वार्तापछि अमेरिकी टोली कुनै सम्झौता नगरी फर्किएको जानकारी दिएका छन्। उनले ईरानले अमेरिकाले राखेका मुख्य सर्तहरू, विशेष गरी आणविक हतियार नबनाउने स्पष्ट प्रतिबद्धता, स्वीकार नगरेको बताएका छन्।

यता ईरानको विदेश मन्त्रालयले भने वार्ताका धेरै बुँदामा प्रगति भएको दाबी गरेको छ। मन्त्रालयका अनुसार पहिलो चरणको वार्तामा पूर्ण सम्झौता अपेक्षित नभएको र अविश्वासको वातावरणमा एकै बैठकबाट निष्कर्षमा पुग्न कठिन हुनु स्वाभाविक रहेको उल्लेख गरिएको छ। ईरानी पक्षले केही महत्वपूर्ण मुद्दामा अझै असहमति कायम रहेको स्वीकार गर्दै वार्ता प्रक्रिया जारी राख्न सकिने संकेत दिएको छ।

रिपोर्टहरूका अनुसार वार्ताका प्रमुख विवादित विषयहरूमा ईरानले हर्मुज जलडमरूमध्यमा आफ्नो प्रभाव र नियन्त्रण कायम राख्ने माग तथा समृद्ध युरेनियमको भण्डार त्याग्न अस्वीकार गर्नु समावेश छ। यही विषयले तेल बजार र क्षेत्रीय सुरक्षामा समेत गम्भीर प्रभाव पार्ने भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको चासो बढेको छ।

१) अमेरिकाको भूमिका: प्रत्यक्ष वार्ता, तर सीमित नियन्त्रण

अमेरिकाले वार्तालाई अगाडि बढाउने प्रयास गरे पनि मुख्य चुनौती ईरानलाई मात्र होइन, आफ्नो क्षेत्रीय साझेदार इजरायललाई पनि “लाइनमा” राख्नु हो।

ताजा रिपोर्टहरू अनुसार वार्ता पाकिस्तानको इस्लामाबादमा २१ घण्टा चले पनि कुनै ठोस सम्झौता हुन सकेन। अमेरिकी पक्षले आफ्नो “red lines” स्पष्ट गरेको छ—विशेष गरी आणविक कार्यक्रम र क्षेत्रीय सुरक्षा सम्बन्धी विषयमा।

तर वास्तविक समस्या के हो भने:

• अमेरिका वार्तामा शान्ति चाहन्छ
• तर इजरायलको सैन्य रणनीति अलग हुन सक्छ
• ईरान अमेरिका मार्फत इजरायलमाथि दबाब चाहन्छ

यहीँबाट वार्ता अड्किन्छ।

२) इजरायलको भूमिका: वार्तामाथि “छायाँ”

इजरायलको भूमिका सबैभन्दा संवेदनशील छ। धेरै विश्लेषणहरूमा भनिएको छ कि इजरायली सैन्य कारबाहीले वार्ताको वातावरण बिगारेको छ।

विशेषतः लेबनान र ईरान समर्थित समूहहरूमाथिको आक्रमण जारी रहेसम्म ईरानले अमेरिका माथि विश्वास गर्न गाह्रो मान्छ। केही स्रोतहरूमा त इजरायलले वार्ता विफल हुने अपेक्षा गरिरहेको संकेत पनि देखिएको छ।

सरल भाषामा:

अमेरिका वार्ता टेबलमा, इजरायल युद्ध मैदानमा

यही द्वन्द्वले ईरानलाई सम्झौतामा आउन कठिन बनाउँछ।

३) तेल बजारको भूमिका: होर्मुज नै “नाडी”

विश्व तेल बजारको केन्द्रबिन्दु होर्मुज जलडमरूमध्य (Strait of Hormuz) हो।

विश्वको ठूलो भाग कच्चा तेल यही बाटो भएर जान्छ।
यदि ईरानले यस मार्गमा दबाब बढायो भने तेलको मूल्य तुरुन्त उकालो लाग्छ।

वार्ता असफल भएको खबरसँगै बजारमा तेलको आपूर्ति जोखिम बढेको चिन्ता देखिएको छ। केही विश्लेषणहरूमा Brent तेल मूल्य तीव्र रूपमा बढ्न सक्ने चेतावनी आएको छ।

यसको असर:

• खाडी मुलुकहरूको अर्थतन्त्र
• विश्व बजारमा मुद्रास्फीति
• नेपालजस्ता आयातमुखी देशमा पेट्रोलियम मूल्य

सबैमा पर्छ।

४) पाकिस्तानको भूमिका: मध्यस्थकर्ता (Mediator)

पाकिस्तान अहिले वार्ताको होस्ट र मध्यस्थकर्ता बनेको छ।

इस्लामाबादमा प्रत्यक्ष वार्ता गराउन सफल हुनु पाकिस्तानका लागि ठूलो कूटनीतिक उपलब्धि मानिन्छ। यसको लक्ष्य ठूलो सम्झौता होइन, कम्तीमा वार्ता जोगाइराख्ने थियो।

पाकिस्तानको स्वार्थ पनि छ:

• क्षेत्रीय युद्ध नफैलियोस्
• तेल मूल्य नबढोस्
• आफ्नै सुरक्षा र अर्थतन्त्र स्थिर रहोस्
• कूटनीतिक प्रभाव बढोस्

यसैले उसले “ceasefire + dialogue” लाई प्राथमिकता दिएको देखिन्छ।

निष्कर्ष

यस द्वन्द्वको सार यस्तो छ:

अमेरिका = वार्ता
इजरायल = सुरक्षा/सैन्य दबाब
ईरान = रणनीतिक प्रतिरोध
तेल बजार = आर्थिक दबाब
पाकिस्तान = मध्यस्थ शान्ति प्रयास