जातियताको आधारमा विभेद बिकास बिरोधि चेतना हिन मानवले गर्ने व्यबहार मात्रै हो २१ औं शताब्दीमा पुरानो जीवनशैलीबाट आधुनिक जीवनशैलीतिर लम्किनु परिवर्तनशील सोचको उपज हो । पुराना संस्कार र सोचलाई बिस्तारै अन्त्य गर्दै नयाँ संस्कारलाई अँगाल्नु नै परिवर्तन भएको प्रमाण हो, अहिले हरेक क्षेत्रमा शिक्षा आवश्यकता भएको छ । त्यसैले आममानिसको मनमस्तिष्कमा सकारात्मक भावनाको बिकास भएको पाइन्छ ।
रूढिवादी सोचको बाहुल्यता रहेको हाम्रो गाउँ समाज परिवर्तनको मार्गमा उभिनु स्वभाविक हो जातीय विभेद र हिंसाविरुद्ध गाउँ समाजबाट आवाज उठेको छ । जातीय विभेद द्वारा गरिने हिंसा केवल मानव माथि गरिने अन्याय र अत्याचार मात्र होइन, त्यो त सभ्य मानव समाजविरुद्ध चालिएको कदम हो । हाम्रो समुदाय परिवर्तनलाई आत्मसात गर्ने र रुढीबादी परम्परालाई जोगाई राख्ने दुई समुह छ ।
अहिलेका युवा अथवा वैदेशिक रोजगारीमा रहेका युवाले परिवर्तन चाहान्छ, उसले देखेको भोगेको कुरालाई व्यावहारिक रुपमा उतार्न चाहान्छ । हरेक शिक्षित नेपाली युवाले यो कुरा बुझेको छ कि जातियताको आधारमा विभेद, छुवाछूत गर्न भनेको २१ औ शताब्दीमा बिकास बिरोधि चेतना हिन मानवले गर्ने व्यबहार हो । यसले बिकास र परिवर्तनलाई अवरोध त गर्दछ नै साथै देसको पनि बेइज्जत गरि रहेको छ । अझै पनि यस किसिमको व्यबहारलाई अहिलेको युवाहरूले अन्त्य गर्न सकिदैन भने रुढीबादीलाई निरही भएर आत्मसात गरेको मानिनेछ । देसमा राजा आउ देस बचाउ भन्ने एक समूह छ ।
जस्ले प्रत्येक्ष रुपमा रुढीबादीलाई आत्मसात गर्दै मल जल गरेकोमा कुनै दुइमत छैन, यसले परिवर्तनलाई अबरोध गर्न त खोज्दैछ रुढीबादी यथास्थिति बादी राजनीतिक दल समुहको बलमा विभेद विरुद्ध बनेका ऎन कानुनलाई अहिले पनि चुनौती दिने काम भएको छ । हामीले कुनै अर्को व्यक्ति वा कुनै अर्को समय भनेर पर्खियौं भने परिवर्तन आउँदैन । हामीले पर्खिरहेका व्यक्ति हामी नै हौं र खोजिरहेको परिवर्तन पनि हामी नै हौं । अमेरिकी राष्ट्रपति बाराक ओबामाको बारम्बार दोहोरिइरने अभिव्यक्ति हो यो । नेपालमा हामीले परिवर्तनको खोजीमा आन्दोलन थालेको करिब ७ दशक समय व्यतीत भइसक्यो ।
यसबीचमा हामिले जे–जति लोकतान्त्रिक उपलब्धि हासिल गरेका छौ तिनले अझै नेपाली समाजमा परिवर्तनको सङ्केत प्रदान गर्न सकेका छैनन् । दैनिक जातीय विभेद,बालबिबाह, बोक्सी, अन्तरजातीय बिबाहलाई बहिष्कार लगायतका घटना घटेका छन । के हामिले खोजेको परिवर्तन यहि हो । यी सब नकारात्मक रुढीबादी सोचको उपज हो । रुढीबादी सोचाइले भावि देस हाक्ने कलिला कोपिलामा समेत असर गरेको छ । सामाजिक परिवेशमा चौतर्फी निराशा छाएको छ यसले मानसिकतामा पनि नराम्रो चोट पुर्याउनु स्वभाविक हो । यसको असर सदियौ सम्म रहने खतरा उत्पन्न हुनसक्छ ।
यो इतिहासले देखाएको कुरा हो । भारतका दलित आन्दोलनका नेता डाक्टर अम्बेड्कर १९२३ मा आफ्ना चर्चित भनाई राखेका छन । भगावानले न्याय दिने भए कानुन र न्यायालयको आवश्यकता हुने थिएन । सरस्वतीले ज्ञान दिने भए किताब र बिधालयको आवश्यकता हुने थिएन । आशीर्वादले काम चल्ने भए औषधि डाक्टरको आवश्यकता हुने थिएन । काम नगरी भाग्य चम्किने भए मजदुरी गर्न आवश्यकता हुने थिएन । हाम्रो समुदाय र समाजले अब परिवर्तनको बारेमा कसरी सोच्ने भन्ने बारेमा हामी अलि फराकिलो हुन आवश्यकता छ , पुरारो सोचाइ र व्यावहारले परिवर्तन असम्भव छ भन्ने कुरा माथी अम्बेड्करको भनाई बाट स्पष्ट हुन्छ । यो भनाई अहिलेको होइन ९/१० दसक पहिला भनिएको हो । अब हाम्रो समाजमा बौद्धिक विकासको आवश्यकता छ । बौद्धिक विकास भनेको शिक्षा मात्र होइन, मानवता, सद्भाव र मनमस्तिष्कको विकास हो । अविकसित समाजले समाज बिगार्छ तथा समाज बिग्रेपछि घुमफिर देश नै बिग्रन्छ र समाज बिग्रेमा व्यक्ति बिग्रन्छ भन्ने अर्थ आम मानिसले बुझ्नुपर्ने हुन्छ ।
हाम्रो समाजमा अनेकौं समस्याहरू छन, तर चुनौती के हो भने समस्याहरूलाई सद्भाव ढङ्गबाट कसरी निराकरण गर्ने,भन्ने बारेमा बृहत् छलफल बहसको आवश्यकता छ । अब हामी सबैले आफूभित्र लुकेको विकृतिलाई छोडी एक मानवीय भावनालाई आत्मसात् गरी परिवर्तनलाई स्वीकार गर्न सक्न्नु पर्छ । जबसम्म समाजले परिवर्तन र मानव सम्मान भन्ने कुरा के हो भनेर बुझ्दैन तबसम्म परिवर्तनशील कार्यहरू गरिरहनु नितान्त आवश्यकता छ । रुढीबादी कुसंस्कारलाई निरुत्साहित हामिले हाम्रो पालामा नै सम्पन्न गर्न सक्नु पर्छ । हामिले नगरे कस्ले गर्छ हाम्रो समस्याको समाधान हामी आफैले गर्ने हो । कुनै अन्य परलोक बाट आएर हुने होइन । यो कुरा बुझ्न अति आवश्यक हो । अनि मात्रै हामीले सभ्य समाजको परिकल्पना गर्नुपर्छ । समाजलाई परिवर्तनको बाटोमा डोर्याउन सकारात्मक दृष्टिकोण राख्नुपर्दछ । समाजका अगुवाहरूमा ईच्छाशक्तिको जागरुकता ल्याइ आस्थावान विचारधारालाई आत्मसात गर्दै परिवर्तनको बाटो तिर लम्कनु नै अहिले परिवर्तन बाहक हो ।
