भारतको Himachal Pradesh मा करिब तीन लाख रैथाने नेपालीभाषी समुदायको बसोबास रहेको विभिन्न गोर्खा संस्थाहरूको दाबी छ। नेपालीभाषीहरूको सबैभन्दा बढी बसोबास Shimla जिल्लामा रहेको छ भने त्यसपछि Solan र Kullu मा उनीहरूको उल्लेखनीय उपस्थिति छ। यो तथ्याङ्क स्थायी रूपमा बसोबास गर्ने र औपचारिक रूपमा दर्ता भएका नागरिकहरूको मात्र हो। यसबाहेक, प्रत्येक वर्ष नेपालबाट स्याउ टिप्ने मौसम, सडक तथा भवन निर्माणलगायतका कामका लागि हजारौँ नेपाली श्रमिक मौसमी रूपमा हिमाचल पुग्ने भए पनि उनीहरू यो गणनामा समावेश हुँदैनन्।
भारतका विभिन्न राज्यमध्ये नेपाली भाषा बोल्ने जनसंख्याका आधारमा हिमाचल प्रदेश छैटौँ स्थानमा रहेको मानिन्छ। Sikkim, West Bengal, Assam, Uttarakhand र Arunachal Pradesh पछि हिमाचलमा नेपालीभाषीको उल्लेखनीय उपस्थिति छ। केही स्थानीय विद्यालयहरूमा अनौपचारिक रूपमा नेपाली भाषालाई सिकाइको सहायक माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्ने गरिएको पनि पाइन्छ। यद्यपि, पुस्तौँदेखि हिमाचलमा बस्दै आएका धेरै गोर्खाली परिवारले जनगणनामा मातृभाषाका रूपमा हिन्दी वा स्थानीय हिमाचली भाषा उल्लेख गर्ने भएकाले सरकारी अभिलेखमा नेपालीभाषीको संख्या वास्तविकभन्दा कम देखिने दाबी गरिन्छ।
हिमाचलका गोर्खा संस्थाहरूले आफ्ना पुर्खाहरू सन् १८१६ को Treaty of Sugauli भन्दा अघिदेखि, विशेषगरी Amar Singh Thapa को समयदेखि वा त्यसपछि ब्रिटिस सेनामा भर्ती हुन पुगेको इतिहास रहेको बताउँदै आएका छन्। त्यसैले उनीहरू आफूलाई नेपालबाट हालै गएका “नेपाली नागरिक” नभई भारतकै रैथाने भारतीय गोर्खा (Indian Gorkhas) का रूपमा पहिचान गरिनुपर्ने माग राख्दै आएका छन्।
गोर्खा समुदायका प्रतिनिधिहरूका अनुसार, पुस्तौँदेखि Dharamshala, Kangra, Bakloh लगायतका क्षेत्रमा जन्मेर हुर्किएका तथा भारतीय सेनामा योगदान दिएका गोर्खाहरूले अझै पनि अनुहार, थर वा भाषाका आधारमा “विदेशी” वा “नेपाली नागरिक” भनेर विभेदको सामना गर्नुपरेको गुनासो गर्दै आएका छन्। उनीहरूको मुख्य माग पहिचानसम्बन्धी अन्योलको अन्त्य गर्दै सरकारी सेवा तथा अवसरहरूमा समान व्यवहार सुनिश्चित गरिनुपर्छ भन्ने रहेको छ। साथै, सरकारी सुविधा प्राप्त गर्न Other Backward Class (OBC) अन्तर्गत समावेश गरिनुपर्ने माग पनि समय–समयमा उठ्दै आएको छ।
भाषा र संस्कृतिको संरक्षणका क्षेत्रमा पनि हिमाचलका गोर्खा समुदाय सक्रिय देखिन्छन्। सन् १९१६ मा स्थापना भएको Gorkha Association Dharamshala ले घरपरिवारमा नेपाली भाषा बोल्ने, सांस्कृतिक परम्परा जोगाउने तथा नयाँ पुस्तामा भाषा हस्तान्तरण गर्ने अभियान सञ्चालन गर्दै आएको छ। संस्थाले Bhanubhakta Acharya लगायत गोर्खा समुदायको इतिहास र योगदानलाई भारतीय शैक्षिक पाठ्यक्रममा समेटिनुपर्ने मागसमेत उठाउँदै आएको छ।
समग्रमा, हिमाचल प्रदेशका गोर्खा समुदायको मुख्य एजेन्डा भाषा संरक्षण मात्र होइन, आफ्नो ऐतिहासिक उपस्थिति, भारतीय नागरिकका रूपमा पहिचान, समान अवसर र सम्मानको सुनिश्चितता पनि हो। उनीहरू नेपालसँग सांस्कृतिक र भाषिक सम्बन्ध रहेको स्वीकार गर्दै पनि आफ्नो राष्ट्रिय पहिचान भारतीय गोर्खा का रूपमा स्थापित हुनुपर्ने धारणा निरन्तर राख्दै आएका छन्।
