भ्वाएजर–१ ले अहिलेसम्म कुनै तारा प्रणालीतर्फ प्रत्यक्ष यात्रा गरिरहेको होइन। यसको दिशा Ophiuchus तर्फ छ, र करिब ४०,००० वर्षपछि यो Gliese 445 नामक ताराको तुलनात्मक रूपमा नजिक (लगभग १.६ प्रकाशवर्ष दूरी) पुग्ने अनुमान गरिएको छ। त्यसबेला पृथ्वीमा अहिलेको मानव सभ्यता कस्तो अवस्थामा हुनेछ भन्ने कुरा कल्पनाभन्दा बाहिरको विषय हुन सक्छ।

यही कारणले भ्वाएजर–१ लाई धेरै वैज्ञानिकहरूले “मानव जातिको सबैभन्दा टाढाको दूत” पनि भन्ने गरेका छन्।

भ्वाएजर–१ : जहाँ पृथ्वी केवल एउटा सम्झना बनेर पछाडि छुटेको छ

मानव सभ्यताको इतिहासमा केही यस्ता उपलब्धिहरू छन्, जसले पृथ्वीको सीमित घेराभन्दा बाहिर गएर सम्पूर्ण ब्रह्माण्डप्रतिको हाम्रो जिज्ञासा र क्षमताको परिचय दिन्छन्। भ्वाएजर–१ (Voyager 1) त्यस्तै एउटा अद्भुत उपलब्धि हो।

सन् १९७७ सेप्टेम्बर ५ मा प्रक्षेपण गरिएको भ्वाएजर–१ आज मानवद्वारा निर्मित सबैभन्दा टाढा पुगेको अन्तरिक्षयान हो। झण्डै पाँच दशक लामो यात्रापछि यो यान अहिले पृथ्वीबाट २५ अर्ब किलोमिटरभन्दा बढी दूरीमा पुगेको छ। यति टाढा कि प्रकाशको गतिमा पठाइएको रेडियो सन्देशलाई पनि त्यहाँ पुग्न करिब २४ घण्टा लाग्छ, र त्यसको जवाफ पृथ्वीमा फर्किन थप २४ घण्टा।

सूर्यको सुरक्षात्मक कवचभन्दा बाहिर

हाम्रो सौर्यमण्डल केवल ग्रहहरूको समूह मात्र होइन। सूर्यबाट निरन्तर निस्कने आवेशित कणहरूको प्रवाह (Solar Wind) ले एक विशाल बुलबुला बनाएको हुन्छ, जसलाई “हेलियोस्फियर” भनिन्छ। यो क्षेत्र प्लुटोको कक्षाभन्दा धेरै परसम्म फैलिएको छ र यसले अन्तरिक्षबाट आउने केही घातक ब्रह्माण्डीय विकिरणलाई रोक्ने काम गर्छ।

सन् २०१२ मा भ्वाएजर–१ ले यही हेलियोस्फियरको सीमा पार गर्दै अन्तरतारकीय अन्तरिक्ष (Interstellar Space) मा प्रवेश गर्यो। यो उपलब्धि हासिल गर्ने मानव इतिहासको पहिलो अन्तरिक्षयान बनेको थियो।

यसको अर्थ भ्वाएजर–१ अब सूर्यको प्रत्यक्ष प्रभाव कमजोर हुने क्षेत्रमा पुगेको छ, जहाँ हाम्रो आकाशगंगा मिल्की वे (Milky Way) को वातावरण हावी हुन थाल्छ।

पुरानो प्रविधि, असाधारण सफलता

भ्वाएजर–१ को अर्को रोचक पक्ष यसको प्रविधि हो। यो यान त्यतिबेला बनाइएको थियो, जब व्यक्तिगत कम्प्युटर (PC) हरू सामान्य प्रयोगमा आएका पनि थिएनन्।

आजको एउटा सामान्य स्मार्टफोनको कम्प्युटिङ क्षमता भ्वाएजर–१ भन्दा लाखौँ गुणा बढी छ। तर सीमित प्रविधि, सीमित मेमोरी र सीमित ऊर्जा स्रोत हुँदाहुँदै पनि यो यान अझै सक्रिय छ र वैज्ञानिक तथ्याङ्क पृथ्वीमा पठाइरहेको छ।

यसले मानव प्रतिभा र दीर्घकालीन वैज्ञानिक सोचको अद्भुत उदाहरण प्रस्तुत गर्दछ।

सुनौलो सन्देश : पृथ्वीको परिचय

भ्वाएजर–१ मा “गोल्डेन रेकर्ड” नामक विशेष डिस्क पनि राखिएको छ।

यसमा पृथ्वीका विभिन्न भाषाका शुभकामना, प्राकृतिक आवाज, संगीत, मानव जीवनका तस्वीरहरू तथा हाम्रो सभ्यताको प्रतिनिधित्व गर्ने सामग्री समावेश गरिएको छ।

यदि कुनै दिन कुनै बुद्धिमान बाह्य सभ्यताले यो यान फेला पार्यो भने, त्यो डिस्क पृथ्वी र मानवताको परिचयपत्र बन्न सक्छ।

यसलाई कतिपय वैज्ञानिकहरूले “समुद्रमा बोतलभित्र सन्देश हालेर पठाएजस्तै ब्रह्माण्डमा पठाइएको मानवताको पत्र” भनेर वर्णन गरेका छन्।

पृथ्वीको वास्तविक आकारबारे एउटा पाठ

खगोल विज्ञानले बारम्बार देखाएको सत्य के हो भने, हामीले अत्यन्त विशाल ठानेको पृथ्वी ब्रह्माण्डीय मापनमा अत्यन्त सानो छ।

हाम्रो सूर्य स्वयं अरबौँ तारामध्ये एउटा साधारण तारा मात्र हो। सूर्य वरिपरि घुम्ने पृथ्वी त झन् सानो ग्रह हो। र त्यो ग्रहमा बस्ने सम्पूर्ण मानव सभ्यता ब्रह्माण्डको दृष्टिले एउटा धूलोको कणसरह देखिन्छ।

भ्वाएजर–१ को यात्रा यही यथार्थको सम्झना हो।

तर यसले अर्को सन्देश पनि दिन्छ—आकारले सानो भए पनि मानव चेतना, जिज्ञासा र सिर्जनशीलता असाधारण छ। यही क्षमताले पृथ्वीमा जन्मिएको एउटा प्रजातिलाई आफ्नै तारकीय छिमेक पार गरेर आकाशगंगाको गहिराइतर्फ यात्रा गराउन सफल बनाएको छ।

मानव सभ्यताका लागि सन्देश

भ्वाएजर–१ केवल एउटा अन्तरिक्षयान होइन। यो मानवताको साहस, विज्ञानप्रतिको विश्वास र अज्ञातलाई बुझ्ने चाहनाको प्रतीक हो।

आज विश्वका देशहरू युद्ध, सीमा विवाद, राजनीतिक संघर्ष र आर्थिक प्रतिस्पर्धामा अल्झिरहेका बेला भ्वाएजर–१ ले हामीलाई एउटा फरक दृष्टिकोण दिन्छ—हामी सबै एउटै सानो निलो ग्रहका बासिन्दा हौँ।

ब्रह्माण्डको विशालता हेर्दा हाम्रो विभाजनभन्दा हाम्रो साझा अस्तित्व धेरै ठूलो देखिन्छ।

सायद यही कारणले भ्वाएजर–१ को यात्रा विज्ञानको कथा मात्र नभई मानव सभ्यताको आत्मचिन्तनको कथा पनि बनेको छ।