फकिर– सशस्त्र जनयुद्धताका हाम्रो गाँउतिर एउटा शब्द निकै प्रचलित थियो। ‘भगौडा‘ । जसको अर्थ भाग्नु मात्र हुन्थेन ।
आत्मसमर्पण गरेको हरूवा चरूवा, निरिह, कायर, पलायनवादी जस्ता अनेकन आरोपमा मुछिएको व्यक्ति भनेर बुझिन्थ्यो ।
खासगरी सेना अथवाप्रहरीमा जागिर खान गएका अथवा जनमुक्ति सेना ( माओवादी ) मा जंगल पसेका तर तालिमको दौरानमा कठोर र यातनादायि दैनिकीसहन नसकेर तालिम अवधिमै भागेर गाँउ फर्कि आएका युवाहरूप्रति लक्षित थियो यो शब्द । १२ बर्षे कहालिलाग्दो युद्धले प्रचण्ड, बाबुराम, बादल, बर्षमान मात्र जन्माएको थिएन नयाँ शब्द पनि जन्माएको थियो ।
‘भगौडा‘ ।
यस्ता भगौडाहरू कि माओवादीले मानसिक वा भौतिक ‘टर्चर‘ दिई जागिर वा तालिमको बिचैमा भागेर गाँउ पसेका सेना पुलिस हुन्थे किसेना पुलिसको बुटको प्रहार सहन नसकेर जंगल पसेका ‘माओवादी‘ हुन्थे । जनयुद्ध सकिएको, देशमा संघिय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रआएको र जंगलको बिल्ली शहरको सेर भैसकेको बर्षौंपछी म यो प्रसंग किन उप्काई रहेछु भन्ने खुल्दुली तपाई पाठकहरूको हुनसक्छ ।यो स्वभाविक खुल्दुली हो । त्यसैले त उहिले छापा पत्रिकामा आर्टिकलको नाम दिएर बाक्लै यस्ता वाईयात लेखिरहने म लामोसमयपछी ईन्टरनेटको माध्यमबाट चल्ने यो विधुतिय माध्यममा केही ‘वाईयात‘ हरू लेख्न तम्सिरहेको छु ।
म देश छोडेर हिँडेको शैलि वा ‘क्राईटेरिया‘हरू भगौडाको जस्तो भए भएनन् तर म नेपाल छोडेर परदेश आएको तिन महिना बित्दा नबित्दैएक फरक प्रसंगले फेसबुकमा कमेण्ट गर्ने क्रममा मेरा एकजना सहकर्मी ( पत्रकार ) मित्रले लेखे – ‘फर्कदा अब देश बनाउने गरि आउनु ।‘ मित्रले माने पनि, नमानेपनि अथवा मैले त्यस्तो भन्न खोजेको होईन यार ! भनेपनि उनको घुमाउरो उभिव्यक्ति थियो त मुला भगौडा होस् के ठूलो कुरा गर्छस् !
हुन त न मलाई न घर बनाउनु छ, न समाज बनाउनु छ, न त देशनै । आफ्नै एकथान जिन्दगी– जिन्दगी जस्तो बनाउँन नसक्ने म । देशबनाउनु मेरो बुताको कुरो होईन । सानामा मकैको खोयाको घर बनाउन जस्तो सजिलो साँच्चिको घर बनाउन वा देश बनाउँन हुँदैन भन्नेदिव्य ज्ञान मलाई तिनै सहकर्मी मित्रहरूले नै दिएका हुन् ।
तर, यसो सोचेर ल्याउँदा म र हामी ( जो ४० लाख नेपाली विश्व बजारमा श्रमरत छन् ) साच्चिकै भगौडैं रहेछौं कि क्या हो जस्तो पनि लाग्छ ।
हो म भागेकै हुँ ति मित्रहरूबाट जो सँगै रक्सी खान एउटै टेबलमा बस्छन् र पैसा तिर्ने बेलामा खुद् भाग्छन् । हो म भागेकै हुँ त्योसमाजबाट जुन समाजमा स्वास्नीको कमाई खानु देशको काट्टो खानु सरह हुन्छ वा नामर्दको पराकाष्ठ हुन्छ । हो म भागेकै हुँ त्यो देशबाट जुन देशमा लाश पनि पार्टीको हुन्छ/मलामी चिता र घाट पनि राजनितिक आस्था र ब्याक ग्राउण्ड हेरेर तय गरिन्छ ।
आखिर भाग्नुको बिकल्प के त ? नभाग्नुको अर्थ भनेको बस्न सक्नु होला सायद । तर, नेपालमा बस्न वा बस्न सक्न नेपाली मन, ठाडोशिर, उचोँ छाती र नझुक्ने स्वाभिमान भएर नपुग्दो रहेछ । देशको हिमाल हेरेर, खोलाको कलकल सुनेर, चराको चिरबिरले मात्र पनि तमनलाई अनि सिंगो जिवनकाललाई एकै ठाउँमा अड्याई राख्दो रहेनछ ।
देशको शासन सत्ताले, बागडोर सम्हालेका नेत्तृवले, राज्यव्यवस्थाले, समाजको दृष्टिकोणले अथवा बैंकबाट कर्जा तिर्न आउनु भन्दै गर्ने ताकेता र केट्केटीको स्कुलको फि लेखिएको बिललेमलाई/हामीलाई भगौडा बनायो ।
मान्छेलाई भाग्यले लखेटीरहेको बेलामा त देख्दा र सोच्दा सामान्य लाग्ने देशको राज्यब्यवस्था र कागजी बिलले भर्पाइदेखी पनि मान्छे डराउँदो रहेछ/ भाग्दो रहेछ ।
जसरी युद्धकालिन अवस्थामा जागीरे जीवनबाट भागेर घर आउने सिपाहीहरूलाई भाग्नुको कारण र गुप्त कुरा नसोधी, नबुझी वा अन्दाजनगरि समाजले ‘भगौडा‘ को ट्याग भिराईदिन्थ्यो ठ्याक्कै त्यसै गरि अहिले बिभिन्न परिस्थितिमा देश छोडेर बिदेश आएकाहरूलाई त्यही समाज त्यही ‘भगौडा‘ को ट्याग भिराईदिन उद्धत छ ।
समय क्रमले जति फन्को मारे पनि हाम्रो बुझाई र चेतनास्तर टस को मस भएको छैन। फरक के मात्र हो भने पचासको दशकमा युवाहरू देशबाट देशमै भाग्दथे अहिले देशबाट परदेश भागिरहेका छन । वल्लो जिल्ला वाशहरबाट पल्लो जिल्ला वा गाँउ भाग्ने चलन वल्लो देश र पल्लो देशमा विस्तारित भयो बस ।
हुन त सरकारको ड्रयरमा ‘समृद्ध नेपाल सुखी नेपालीको स्लोगन,चुलाचुलामा ग्यास, पानिजहाज, चुच्चा थुतुनो भएको रेलको सपना र कसैले आँशु खसाल्न पर्दैन शिर्षकका कविताको पाण्डुलिपि सिवाय अरू के नै होला र ! यद्यपि, यो समाजले भन्ने गरेको ‘भगौडा‘हरूकोतथ्यांक त्यहाँ भईदिएको भए स्पष्ट देखिन्थ्यो कि अहिले करिब चालीस लाख भन्दा धेरै नेपालीहरू समाज र यो सरकारको दपेट्याईँ खप्न नसकेर देशबाट भागेका छन् ।
जसमध्य १ दशमलव ७५ प्रतिशत अर्थात ७० हजार ( गैरकानुनी बाहेक ) नेपाली अहिले म बसेको देशमा बस्छन् र उनिहरूले सरदर ३५ करोड नेपाली रूपैयाँ मासिक रूपमा नेपाल पठाउँछन् । जसलाई तपाईहरू ‘भगौडा रेमिट्यान्स्‘ भन्नसक्नुहुन्छ ।
भगौडाहरूको रेमिट्यान्सले नै देशको अर्थतन्र भरथेग थेगिरहेको छ नत्र चप्पल लगाएर घरबाट शहर छिरेका केपिवली वा फाटेको कमिज लगाएर जंगलबाट काठमाण्डौं पसेका प्रचण्डहरू र उनका आसेपासेहरू रूघा लाग्दा चेकअप गराउन युरोप अमेरिका पुग्न सक्ने हैसियतका हुँदैनथें ।
जुन देशमा देशको नागरिक भएको प्रमाण पत्र नागरिकता बनाउदेखी मरेको मान्छेको मृत्यु दर्ता गर्न सिडियो कार्यालयको ढोकाबाट पंजिकाधिकारीको ढोकासम्म च्या खर्च ( घुस भनेनि भन्नुस् ) बुझाउनुपर्छ त्यो देशबाट नभागेर के गर्नु ? जुन देशमा दमको ओखती पाईदैनतर भियग्रा सजिलै पाईन्छ त्यो देशबाट नभागेर के गर्नु ? जुन देशको न्यायलय लाई एउटा छोटेमोटे लेखन्दास् खल्तीमा हालेर सिंहदरबारको वरिपरी घुम्छ त्यो देशबाट नभागेर के गर्नु ? भन्नुस् त नभागेर के गर्नु !
कृषिप्रधान देश हो जल, जंगल, जमिन छ सम्भावनाहरू प्रशस्तै छन् नि भन्ने तर्क पनि रहला । युवाहरू घरको भकारो सोर्न लाज मान्ने बिदेशमा गोराहरूको पाईखान सफा गर्न नलजाउने अर्को तर्क रहला ।
परन्तु, समयमा मल, बिउ, औषधोपचार र उत्पादित माल बस्तुको सम्मानजनक मूल्य स्वदेशमै पाईने भए समुन्द्रले हुत्याएर ल्याएको बालुवामा धनिया उमार्न सयकडा ३ प्रतिशतको ब्याजमा रृण लिएर कोही युवा खाडी उड्दैनथ्यो ।
पाईखाना सफा गरि महिनाभरी गुँहु सुँघेर समयमा श्रम अनुशारको तलब सुविधा सुँघ्न पाईने भए कोही युवा‘स्टुडेण्ट भिषा‘ को बुँई चढेर जापान अष्ट्रेलियामा पश्चिमाहरूको जुठो थाल माझ्न आफन्तको अंगालोबाट भाग्दैनथ्यो । भगौडाहरूको पनि ‘भिजन‘ हुन्छ !
निश्चय नै अनेकन् प्रत्यक्ष एंवम अप्रत्यक्ष वा मूक अमूक चिजले लखेटेपछी मान्छे जरूर भाग्छ । भागेर कहाँ पुग्छु आँकलन वा पूर्वानुमान नगरिनै भाग्छ । जसरी मेरो बा बर्षौंअघि गाउँबाट शहर भागेथे । अनि म महिनाअघि शहरबाट परदेश भागेँ । मेरो छोरो पनि भाग्न ठिक्क परेको छ । यो भाग्ने श्रृंखला पुस्तान्तर चलेकै छ ।
जब हाम्रो शरिरबाट भाग्ने जोस र तागत पनि भाग्छ त्यो दिन हामीहरूको घरको चुलोमा आगो बल्दैन, भात उम्लिदैन मनमा चरम निराशा बल्छ, क्रोध उम्लन्छ जसको उद्गमविन्दु कि समाज हुन्छ कि सरकार ।
अनि यतिबेला भाग्नु नियति नै बनेको छ । यद्यपि कही फाट्टफुट्ट लहड, देखीसिकी वा देश पनि हेरौं मुख पनि फेरौन त भन्नेहरूको अलिकझुण्ड पनि छ । तथापी अधिकांश नेपाली युवाहरूलाई नियतीले बाटो लगाई दिएको छ । बचेखुचेकालाई समाजले, संगतीले, सरकारले वा यस्तै अरू चिजले लखेटेको हो ।
नत्र अंगालोको स्वास्नि हापेर, काखको बालबच्चा हापेर, घरगाउँको माया हापेर त्यो भन्दा बढी त थानको थान सपना हापेर बदलामा सिर्फ देशको नामको एकथान राहदानी च्यापेर न्याहुरो मुख लगाई कोही परदेश भाग्दैनथ्यो ।
मैले माथी पनि भनिसकेँ कि देशमा टिक्न अथवा अड्डीराख्न छातिभित्र देशको माया वा स्वाभिमान सगरमाथाजति अग्लो मात्र भएर पुग्दैन। संकल्प र विश्वास बलियो भएर पनि काफी छैन । घर, गाँउ, समाज र देशले हरेक पाईला पाईलामा हान्ने लात्ति सहने हुत्ति हुनुपर्छ ।नेता वा उम्मेद्ववारले जुन चुनाव चिन्हमा छाप लगाएर ढ्वागंमा खसाल भन्यो उसैको ‘एस्‘ म्यान हुने आदत हुनुपर्छ ।
कि कम्युनिष्ट हुनुपर्छ कि कांग्रेस हुनुपर्छ । कि अरूको खुशीलाई मार्न सक्नुपर्छ कि आफ्नो खुशीलाई भूल्न सक्नुपर्छ । अन्यथा मेरो उमेर समूहको अथवा बिशेष गरेर युवा पुस्तालाई देशमा टिकिराख्न मुस्किल मात्र छैन असम्भवप्राय छ ।
अहिले पनि चिया दोकानमा बिहानदेखी साँझसम्मै सामाज, देश, राजनिति, साहित्य, धर्म, परम्परा, बेतिथिबारे भएभरको गफ लगाएर अन्तिममा तिन कप चियाको पैसा उधारो राखेर घर फर्कनेको जमात सानो छैन नेपालमा । जो यो जमातबाट अलि पर निस्कन खोज्छ उ भगौडा भैहाल्छ । देश छोडेर बिदेश भाग्ने पलायनवादी कहलिईहाल्छ ।
कतिपय बुज्रुक, अति बुज्रुक साथी तथा उपसाथीहरूले यि कुरा र सन्दर्भहरूलाई खाली एक भगौडा पूर्व पत्रकारको, अराजक लेखक भनौदाको, स्वतन्त्र नागरिक भनि टोपल्नेको र समग्रमा एक भगौडाले केहि सिप नलागेर देशप्रति, समाजमाथी, शासनसत्तामाथी, राज्यव्यवस्थामाथी शब्दको सहायताले पोखेको मनको भडाँस मात्र ठान्नुहुन्छ होला । ठान्नुस् म चैं अन्यथा ठान्दै ठान्दिन ।
आदर्शको कुरा गरेर, परिवर्तनको कविता भनेर,सिर्जनशिल समचार लेखेर मेरो चैं घरको चुलो बलेन अनि म ‘भगैडा‘ भएँ । भन्नुस् न तपाईहरूको घरको चुलो चाहिं कसरी बलिरहेको छ ?
