मानव सभ्यताले आकाशतर्फ हेर्दै आएको हजारौँ वर्ष भयो। ताराहरू, ग्रहहरू र ब्रह्माण्डका रहस्यहरू बुझ्ने हाम्रो खोज आज नयाँ चरणमा पुगेको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा खगोलविद्हरूले सौर्यमण्डल बाहिर रहेका केही यस्ता ग्रहहरू पत्ता लगाएका छन्, जसले वैज्ञानिकहरूको कल्पनालाई नै चुनौती दिएका छन्। यिनैमध्ये एउटा विशेष प्रकारको ग्रह “सुपर–अर्थ” (Super-Earth) वा “सुपर–नेप्च्युन” (Super-Neptune) श्रेणीमा पर्ने जलग्रह (Ocean Planet) वैज्ञानिक जिज्ञासाको केन्द्र बनेको छ।
यो ग्रह आकार र द्रव्यमानमा पृथ्वीभन्दा निकै ठूलो छ, तर यसको सबैभन्दा अचम्मलाग्दो विशेषता भनेको—यसको सतहमा पृथ्वी जस्तो कुनै महादेश, पहाड, चट्टान वा जमिन छैन। उत्तर ध्रुवदेखि दक्षिण ध्रुवसम्म सम्पूर्ण ग्रह विशाल महासागरले ढाकिएको छ। कल्पना गर्नुहोस्, एउटा यस्तो संसार जहाँ जमिनको अस्तित्व छैन, जहाँ समुद्र नै जीवनको आधार र पहिचान बनेको छ।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार यस्ता ग्रहहरूमा पानीका अत्यन्त बाक्ला तहहरू हुन सक्छन्। सतहमुनि सयौँ किलोमिटर गहिराइसम्म तरल पानी र बरफका तहहरू फैलिएका हुन सक्छन्। पृथ्वीमा हामीले देख्ने समुद्रहरूभन्दा धेरै फरक, यी महासागरहरू अत्यधिक दबाब र असाधारण तापक्रमको वातावरणमा रहेका हुन सक्छन्।
जीवनको नयाँ सम्भावनाको खोज
ब्रह्माण्डमा जीवन खोज्ने अभियानमा पानीलाई सबैभन्दा महत्वपूर्ण तत्व मानिन्छ। पृथ्वीमा जहाँ पानी छ, त्यहाँ जीवनको सम्भावना देखिन्छ। यही कारणले यस्ता जलग्रहहरूले वैज्ञानिकहरूको ध्यान आकर्षित गरेका छन्।
के त्यहाँ कुनै सूक्ष्म जीवहरू बाँचिरहेका छन्?
के त्यहाँ पृथ्वीभन्दा फरक प्रकारको जैविक संसार विकसित भएको हुन सक्छ?
के महासागरको गहिराइमा जीवनको कुनै नयाँ रूप लुकेको छ?
यी प्रश्नहरूको उत्तर अझै अज्ञात छन्। तर यस्ता ग्रहहरूले एउटा सम्भावना खोलिदिएका छन्—जीवन केवल पृथ्वीको विशेष घटना नहुन सक्छ, यो ब्रह्माण्डका अन्य कुनाहरूमा पनि फरक स्वरूपमा अस्तित्वमा हुन सक्छ।
पृथ्वीभन्दा फरक वातावरण
तर यस्तो ग्रहमा जीवनको अवस्था पृथ्वी जस्तै सहज नहुन सक्छ। त्यहाँको वायुमण्डल, तापक्रम, गुरुत्वाकर्षण र दबाब पृथ्वीभन्दा धेरै फरक हुन सक्छ। समुद्रको गहिराइमा पुग्दा अत्यधिक दबाबका कारण पदार्थको अवस्था नै परिवर्तन हुन सक्छ।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार, यस्ता जलसंसारहरूमा पानी पृथ्वीको समुद्र जस्तो सामान्य अवस्थामा मात्र नभई विशेष प्रकारको बरफ वा उच्च दबाबमा रहेको पानीको रूपमा पनि हुन सक्छ।
जेम्स वेब टेलिस्कोपबाट नयाँ अनुसन्धान
आधुनिक प्रविधिले अब यस्ता टाढाका ग्रहहरूको अध्ययन सम्भव बनाएको छ। James Webb Space Telescope जस्ता अत्याधुनिक टेलिस्कोपमार्फत वैज्ञानिकहरूले यस्ता ग्रहहरूको वायुमण्डल, रासायनिक संरचना र पानीको संकेतहरू अध्ययन गरिरहेका छन्।
यी अध्ययनहरूले हामीलाई एउटा महत्वपूर्ण प्रश्नको नजिक पुर्याइरहेका छन्—
ब्रह्माण्डमा जीवन कति दुर्लभ छ?
मानव अस्तित्वभन्दा ठूलो प्रश्न
कुनै टाढाको ग्रहमा फैलिएको एउटा महासागरले हामीलाई आफ्नै अस्तित्वबारे सोच्न बाध्य बनाउँछ। पृथ्वी पनि अरबौँ वर्षअघि एउटा सामान्य ग्रह मात्र थियो। समय, प्रकृति र परिस्थितिले यसलाई जीवनले भरिएको संसार बनायो।
सायद ब्रह्माण्डका अन्य कुनै कुनामा पनि कुनै अर्को महासागरमुनि जीवनको कथा सुरु हुँदै होला। सायद त्यहाँका जीवहरूले पनि कुनै दिन आकाशतर्फ हेरेर यही प्रश्न सोधिरहेका होलान्—
“के हामी ब्रह्माण्डमा एक्लै छौँ?”
यही खोज, यही जिज्ञासा र यही अनन्त प्रश्नले मानव जातिलाई ताराहरूको यात्रामा अघि बढाइरहेको छ। जलग्रहहरूको खोज केवल नयाँ ग्रह पत्ता लगाउनु मात्र होइन, यो ब्रह्माण्डमा हाम्रो स्थान बुझ्ने एउटा महान् प्रयास हो।
