ब्रह्माण्डको उत्पत्तिबारे सबैभन्दा प्रचलित वैज्ञानिक सिद्धान्त बिग ब्याङ्ग हो। यस सिद्धान्तअनुसार करिब १३.८ अर्ब वर्षअघि अत्यन्तै तातो र घना अवस्थाबाट ब्रह्माण्डको विस्तार सुरु भयो। तर यदि बिग ब्याङ्ग नै सबै कुराको पहिलो सुरुवात नभएर, कुनै अघिल्लो ब्रह्माण्डको अन्त्यपछि भएको नयाँ सुरुवात हो भने?
यही रोचक र साहसी अवधारणा प्रस्तुत गरेका छन् नोबेल पुरस्कार विजेता बेलायती गणितीय भौतिकशास्त्री रोजर पेनरोज। उनले प्रस्ताव गरेको Conformal Cyclic Cosmology (CCC) नामक सिद्धान्तले ब्रह्माण्डलाई एकपटक जन्मिएर अन्त्य हुने होइन, बरु अनन्त चक्रमा बारम्बार जन्मिने र समाप्त हुने प्रणालीका रूपमा व्याख्या गर्छ।
ब्रह्माण्डको अन्त्य नै अर्को ब्रह्माण्डको जन्म?
परम्परागत बिग ब्याङ्ग सिद्धान्तले समय र अन्तरिक्षको सुरुवात बिग ब्याङ्गबाटै भएको मान्छ। त्यसैले “बिग ब्याङ्गभन्दा पहिले के थियो?” भन्ने प्रश्नको स्पष्ट उत्तर विज्ञानसँग छैन।
तर पेनरोज यसमा सहमत छैनन्। उनका अनुसार ब्रह्माण्ड एकपछि अर्को गर्दै निरन्तर चल्ने “एयोन (Aeon)” हरूको श्रृंखला हो। प्रत्येक एयोन एउटा बिग ब्याङ्गबाट सुरु हुन्छ र अकल्पनीय लामो समयपछि क्रमशः चिसिँदै, फैलिँदै अन्त्यतिर पुग्छ। त्यसपछि त्यही अन्तिम अवस्था अर्को बिग ब्याङ्गको प्रारम्भिक अवस्था बन्छ।
ब्ल्याक होलबाट नयाँ ब्रह्माण्डसम्म
पेनरोजको तर्कअनुसार भविष्यमा खरबौँ–खरब वर्षपछि ब्रह्माण्डमा रहेका अधिकांश तारा समाप्त हुनेछन्। अन्ततः केवल ब्ल्याक होलहरू बाँकी रहनेछन्। ती ब्ल्याक होलहरू पनि अत्यन्त लामो समयपछि हकिङ विकिरण (Hawking Radiation) मार्फत बिस्तारै विलीन हुनेछन्।
जब ब्रह्माण्डमा पदार्थ नै बाँकी रहँदैन, तब दूरी, आकार र समयको अर्थ हराउन थाल्छ। यही अवस्थामा अत्यन्त फैलिएको, लगभग खाली ब्रह्माण्ड गणितीय रूपमा बिग ब्याङ्गको अत्यन्त घना र सानो अवस्थासँग समान हुन सक्छ। पेनरोजका अनुसार यही नै एउटा ब्रह्माण्डबाट अर्को ब्रह्माण्डमा हुने रूपान्तरण हो।
के अघिल्लो ब्रह्माण्डका प्रमाण आज पनि देखिन्छन्?
पेनरोजले अझ रोचक दाबी पनि गरेका छन्। उनका अनुसार आज हामीले देख्ने Cosmic Microwave Background (CMB) अर्थात् ब्रह्माण्डीय पृष्ठभूमि विकिरणमा देखिने केही गोलाकार ढाँचाहरू अघिल्लो ब्रह्माण्डका विशाल ब्ल्याक होलहरूको अवशेष हुन सक्छन्।
यद्यपि यो दाबी वैज्ञानिक समुदायमा व्यापक रूपमा स्वीकारिएको छैन। धेरै अनुसन्धानकर्ताहरूले ती ढाँचाहरूलाई सामान्य सांख्यिकीय उतारचढाव (noise) मात्र भएको बताएका छन्।
वैज्ञानिक समुदायको धारणा
हाल विश्वका अधिकांश ब्रह्माण्डविद्हरू अझै पनि Cosmic Inflation सहितको परम्परागत बिग ब्याङ्ग मोडेललाई नै सबैभन्दा बलियो वैज्ञानिक व्याख्या मान्छन्। पेनरोजको Conformal Cyclic Cosmology आकर्षक र गहिरो अवधारणा भए पनि, यसलाई पुष्टि गर्ने निर्णायक प्रमाण अहिलेसम्म प्राप्त भएको छैन।
यसैले CCC अहिले स्थापित वैज्ञानिक तथ्य होइन, बरु अनुसन्धान र बहसको विषय बनेको वैकल्पिक सिद्धान्त हो।
निष्कर्ष
रोजर पेनरोजको सिद्धान्तले एउटा गहिरो प्रश्न उठाउँछ—के ब्रह्माण्डको कुनै पूर्ण सुरुवात थियो, वा यो अनन्त चक्रमा सधैँ जन्मिने र समाप्त हुने प्रक्रिया मात्र हो?
यस प्रश्नको अन्तिम उत्तर विज्ञानले अझै फेला पारेको छैन। तर यस्ता सिद्धान्तहरूले ब्रह्माण्डप्रतिको हाम्रो जिज्ञासा अझ गहिरो बनाइदिन्छन्। विज्ञानको सुन्दरता पनि यही हो—यसले प्रश्न सोध्न कहिल्यै छोड्दैन, र प्रमाणका आधारमा आफ्ना धारणाहरूलाई निरन्तर परिमार्जन गर्दै अगाडि बढिरहन्छ।
- Source: Conformal Cyclic Cosmology, Roger Penrose, University of Oxford
