आधुनिक भौतिक विज्ञानका केही महत्त्वपूर्ण खोजले ब्रह्माण्डको उत्पत्ति र अस्तित्वबारे नयाँ दार्शनिक प्रश्नहरू जन्माएका छन्। के ब्रह्माण्डमा देखिने असाधारण गणितीय व्यवस्था र प्रकृतिका निश्चित नियमहरूले कुनै बुद्धिमान् सृष्टिकर्ताको सम्भावनातर्फ सङ्केत गर्छन्? खगोलभौतिकशास्त्री विली सुनले यस्तै प्रश्नलाई आधार बनाएर ईश्वरको अस्तित्वबारे आफ्नो धारणा प्रस्तुत गरेका छन्।
उनको तर्क सन् १९२८ मा प्रसिद्ध भौतिकशास्त्री पल डिराकले प्रतिपादन गरेको गणितीय समीकरणबाट प्रेरित छ। डिराकको समीकरणले प्रतिपदार्थ अर्थात् एन्टिम्याटरको अस्तित्वबारे सैद्धान्तिक भविष्यवाणी गरेको थियो। पछि सन् १९३२ मा वैज्ञानिक कार्ल एन्डरसनले पोजिट्रोन पत्ता लगाएर यसको प्रयोगात्मक पुष्टि गरे। ![]()
प्रतिपदार्थ सामान्य पदार्थजस्तै द्रव्यमान भएको तर विद्युतीय आवेश र केही अन्य क्वान्टम गुण विपरीत भएका कणहरूबाट बनेको हुन्छ। उदाहरणका लागि, इलेक्ट्रोनको प्रतिकण पोजिट्रोन हो, जसमा इलेक्ट्रोनको समान द्रव्यमान भए पनि धनात्मक आवेश हुन्छ। पदार्थ र प्रतिपदार्थ एकअर्कासँग ठोक्किँदा दुवै नष्ट भई ऊर्जा उत्सर्जन हुन्छ।
यसले ब्रह्माण्ड विज्ञानको एउटा ठूलो रहस्य जन्माएको छ। वैज्ञानिकहरूका अनुसार ब्रह्माण्डको प्रारम्भिक अवस्थामा पदार्थ र प्रतिपदार्थ लगभग समान मात्रामा उत्पन्न भएका हुनुपर्छ। तर आज हामीले अवलोकन गर्न सक्ने ब्रह्माण्डमा सामान्य पदार्थको अत्यधिक प्रभुत्व छ। प्रतिपदार्थ लगभग हराएजस्तै देखिन्छ।
त्यसो भए पदार्थ र प्रतिपदार्थमध्ये सामान्य पदार्थ मात्रै किन बाँकी रह्यो? प्रारम्भिक ब्रह्माण्डमा पदार्थको मात्रा प्रतिपदार्थभन्दा अत्यन्तै थोरै बढी भएको हुनुपर्छ। यही सानो असन्तुलनका कारण पदार्थका केही कणहरू बाँकी रहे र कालान्तरमा तिनैबाट तारा, ग्रह, आकाशगङ्गा तथा जीवित प्राणीहरूको निर्माण सम्भव भयो। यदि यस्तो असन्तुलन नभएको भए आजको ब्रह्माण्ड र हामी स्वयं पनि अस्तित्वमा नहुन सक्थ्यौँ।
विली सुनले यस्ता रहस्यलाई भौतिक विज्ञानको सूक्ष्म सन्तुलन अर्थात् ‘फाइन ट्युनिङ’ को अवधारणासँग जोड्छन्। यस अवधारणाले ब्रह्माण्डका आधारभूत भौतिक स्थिराङ्क र प्राकृतिक नियमहरू जटिल संरचना तथा जीवनको सम्भावनासँग कसरी मेल खान्छन् भन्ने प्रश्न उठाउँछ। केही चिन्तकहरू यस्तो गणितीय व्यवस्था र सूक्ष्म सन्तुलनलाई कुनै बुद्धिमान् सृष्टिकर्ताको सम्भावित सङ्केतका रूपमा व्याख्या गर्छन्।
डिराक स्वयं पनि प्रकृतिमा रहेको गणितीय सौन्दर्यबाट प्रभावित थिए। उनले प्रकृतिका नियमहरूको असाधारण गणितीय सुन्दरताबारे चर्चा गरेका थिए र ईश्वरलाई सर्वोच्च गणितज्ञका रूपमा कल्पना गर्ने दार्शनिक दृष्टिकोणसमेत प्रस्तुत गरेका थिए।
यद्यपि, विज्ञानले अहिलेसम्म कुनै गणितीय समीकरण वा प्रयोगमार्फत ईश्वरको अस्तित्व प्रमाणित गरेको छैन। पदार्थ र प्रतिपदार्थबीचको असन्तुलनबारे वैज्ञानिक अनुसन्धान जारी छ। ब्रह्माण्डको सूक्ष्म सन्तुलनलाई कसैले सृष्टिकर्ताको सङ्केत मान्छन् भने कसैले अझै पत्ता नलागेका भौतिक नियम, ब्रह्माण्डीय छनोट वा अन्य वैज्ञानिक सम्भावनाबाट यसको व्याख्या खोजिरहेका छन्।
यसर्थ, प्रतिपदार्थको खोज र ब्रह्माण्डको गणितीय संरचनाले विज्ञान र दर्शनबीच एउटा गम्भीर बहस जन्माएको छ। ब्रह्माण्ड किन अस्तित्वमा छ भन्ने प्रश्नको अन्तिम उत्तर भने अझै मानव ज्ञानको सीमाभन्दा पर छ।
स्रोत: साइन्टिफिक अमेरिकन, सर्न तथा एनडीटीभी।